CÁC NGÔI CHỢ Ở SÀIGÒN, CHỢ LỚN và GIA ĐỊNH TRƯỚC 1975 : Chợ Thái Bình & Chợ Đũi

(TM tổng hợp và bổ túc)

MỤC LỤC

A – Đô Thành Sàigòn – Chợ Lớn

  1. Chợ Thái Bình: Đường Cống Quỳnh – Phạm Ngũ Lão – Quận 2 – Sàigòn
  2. Chợ Đũi: Quận 2 – Sàigòn
  3. Chợ Bến Thành: Quận 2 – Sàigòn
  4. Chợ Cũ: Quận 2 – Sàigòn
  5. Chợ Cầu Ông Lãnh: Bến Chương Dương – Đường Nguyễn Thái Học – Quận 2 – Sàigòn
  6. Chợ Cầu Muối: Đường Cô Giang – Nguyễn Thái Học – Quận 2 – Sàigòn
  7. Chợ Xã Tây: Đường Phù Đổng Thiên Vương Quận 5 – Chợ Lớn
  8. Chợ Tân Định: Đường Hai Bà Trưng, Quận 1 – Sàigòn
  9. Chợ Bình Tây: Đường Tháp Mười – Quận 5 – Chợ Lớn
  10. Chợ Phùng Hưng (Chợ Thủ Đô): Đường Phùng Hưng – Quận 5 – Chợ Lớn
  11. Chợ Nancy: Quận 2 – Sàigòn
  12. Chợ Đa Kao: Đường Nguyễn Huy Tự – Đa Kao – Quận 1 – Sàigòn
  13. Chợ Vườn Chuối: Đường Phan Đình Phùng – Quận 3 – Sàigòn
  14. Chợ Bàn Cờ : Đường Phan Đình Phùng – Quận 3 – Sàigòn
  15. Chợ Hòa Bình: Quận 5 – Chợ Lớn
  16. Chợ An Đông: Quận 5 – Chợ Lớn
  17. Khu Dân Sinh: Ðường Yersin – Quận 2 – Sàigòn
  18. Chợ Nguyễn Tri Phương : Đường Nguyễn Lâm – phường Nguyễn Tri Phương – Quận 10 – Sàigòn
  19. Chợ Phú Lâm: Ðường Bà Hom – Quận 6 – Sài Gòn
  20. Chợ cá Trần Quốc Toản: – Đường Trần Quốc Toản – Quận 10 – Sàigòn
  21. Chợ Xóm Củi: Phường Xóm Củi – Quận 8 – Sài Gòn
  22. Siêu thị Nguyễn Du: Góc đường Nguyễn Du – Chu Mạnh Trinh – Quận 1 – Sàigòn
  23. Chợ Kim Biên: Đường Vạn Tượng – Quận 5 – Chợ Lớn
  24. Chợ Cây Gõ (Chợ Minh Phụng): Đường Minh Phụng – Quận 6 – Sàigòn
  25. Chợ Hòa Hưng: tọa lạc ở ngã ba đường Lê Văn Duyệt và Tô Hiến Thành,Quận 3 – Sàigòn
  26. Chợ Xóm Chiếu: tọa lạc ở trong một tứ giác giới hạn bởi đường Lê Văn Linh, Lê Thạch, Hoàng Diệu và Lê Quốc Hưng – Phường Xóm Chiếu – Quận 4 – Sàigòn
  27. Chợ Rạch Ông : Đường Khải Định – Phường Rạch Ông – Quận 8 – Sàigòn
  28. Chợ Phạm Thế Hiển: nằm trên đường Phạm Thế Hiển, Phường Chánh Hưng – Quận 8 – Sàigòn.
  29. Chợ Thủ Thiêm: nằm trên đường Liên tỉnh số 25 (đường này đi Giồng Ông Tố) quận 9 – Sài Gòn, gần bến đò Thủ Thiêm (còn gọi là bến Cây Bàng) và xưởng đóng tàu Caric.
  30. Chợ Cô Giang: Đường Cô Giang – Quận 2 – Sàigòn

B – Tỉnh Gia Định

  1. Chợ Thủ Đức: Đường Linh Chiểu – Quận Thủ Đức – Gia Định
  2. Chợ Gò Vấp: Đường Gia Long – Quận Gò Vấp – Gia Ðịnh
  3. Chợ Phú Nhuận: Đường Võ Di Nguy – Phú Nhuận – Gia Định
  4. Chợ Bà Điểm: Quận Hóc Môn – Gia Định
  5. Chợ Thị Nghè: Thị Nghè – Gia Định
  6. Chợ Hóc Môn: Quận Hóc Môn – Gia Định
  7. Chợ Bà Chiểu: Bà Chiểu – Gia Định
  8. Chợ Ông Tạ: Đường Lê Văn Duyệt – Thoại Ngọc Hầu – Quận Tân Bình – Gia Định
  9. Chợ Trương Minh Giảng: Đường Trương Minh Ký – Gia Định
  10. Chợ Bà Quẹo : Ðường Phạm Hồng Thái (Lê Văn Duyệt quận 3 nối dài qua Gia Định) và đường Hương lộ 1 – Quận Tân Bình – Gia Định
  11. Chợ Bà Hoa: Đường Trần Mai Ninh – khu Bảy Hiền – QuậnTân Bình – Gia Định

C – Phụ Trang

********

Mục đích chính của bài này là để ghi nhớ lại sơ lược tiểu sử các ngôi chợ Nhà Lồng đã hiện diện ở Sàigòn, Chợ Lớn và Gía Định trước năm 1975.Tuy nhiên, bài này cũng điểm thêm một vài chợ nổi tiếng mà khi được nhắc tới, người Sàigòn liên tưởng ngay tới một sự kiện văn hóa truyền thống lâu đời, hay các món ăn, các sản phẩm độc đáo hay một địa danh rất đặc biệt của các chợ này.

Theo tài liệu [1] : ‘’Danh từ “chợ nhà lồng” xuất phát từ miền Nam.Chúng ta có thể thấy từ này mang ý nghĩa tượng hình cho biết hình thức chợ giống như cái lồng: có giới hạn phạm vi nhưng không bị che kín, rộng rãi, đặc biệt là tuy có mái che nhưng kiến trúc và tổ chức không gian của chợ vẫn thông thoáng. Không gian chợ nhà lồng giới hạn bởi mái cao, gian chợ rộng, có hàng cột bốn phía đỡ mái, nền cao tránh ngập nước cũng là để phân biệt với không gian ngoài chợ. Nhưng không gian trong và ngoài nhà lồng có thể kết nối với nhau và với xung quanh.

Trung tâm thành thị miền Nam thường có các chợ nhà lồng. Các chợ này ra đời không chỉ là sự thay đổi về hình thức của “chợ quê” mà còn là sự thay đổi một cách thức buôn bán: trong số những người đến chợ mua bán theo kiểu tự cung tự cấp có những người trở thành “chuyên nghiệp” vì buôn bán thường xuyên và cố định trong nhà lồng, họ có nghĩa vụ đóng thuế để chính thức hóa nghề nghiệp. Và nguồn thu từ thuế chợ trở thành một nguồn kinh phí cho hoạt động công ích của làng xã’’.

Theo tài liệu [2] :’’ Chợ ở miền Nam thường là nơi trên bến dưới thuyền, giao tiếp hai đường thủy, bộ thuận tiện cho người dân tụ về mua bán. Khi chợ sung túc, dân cư đông mới có đơn vị hành chính, thành ra làng, xã, quận. Một trong những cơ sở quan trọng nhất của một làng ở miền Nam hiện đại là cái chợ, và làng nào cũng tự hào về chợ làng mình chẳng khác gì tự hào về đình làng vậy.

Nhà Lồng Chợ đã thành nơi gặp gỡ, trao đổi của cộng đồng, thể hiện bản sắc địa phương, lưu giữ ký ức của bao thế hệ.Dù là chợ tỉnh hay chợ làng, có chợ thì có nhà Lồng. Nhà Lồng là trung tâm của chợ, không chỉ về vị trí không gian mà còn mang lại cho mỗi ngôi chợ một dấu ấn cá biệt riêng.

Đầu Nhà Lồng thường là các hàng vải, hàng xén, tạp hóa, hàng khô, sành sứ như là khu thành thị ở giữa nông thôn. Qua bàn tay khéo léo bày biện của tiểu thương, nó tươm tất và sang cả như niềm kiêu hãnh của khu chợ.

Gần cuối chợ là hàng ăn với những món dân dã phổ biến như cháo lòng hủ tiếu, nước sương sáo, sương sâm. Những chiếc ghế đẩu con con hay chỉ là băng gỗ tạm bợ, các quày hàng thấp lè tè có phần nào nhếch nhác. Khói nghi ngút, mùi thịt nướng pha lẫn mùi hương vani, dầu chuối như có phần tạp nhạp, nhưng chính là nơi làm ra bản sắc của chợ với những đặc sản ẩm thực địa phương như cháo Tiều, cháo Quảng, bánh Tầm Bì, bún Nước Lèo…

Nối liền từ cuối nhà lồng đến bờ sông là khu chợ cá. Thời không xa lắm, khi người ta chưa tàn phá, tận diệt thiên nhiên, khu này chính là diện mạo sản vật cá tôm của từng vùng đất. Phần lớn là cá vừa đánh bắt tươi non.

Chung quanh Nhà Lồng Chợ là các sạp hàng nông sản, rau quả…một phần của tiểu thương ngành hàng bông, nhưng đa số của nông dân đem từng con gà, mớ cải, gánh rau ra bán. Chút nữa đây khi tan chợ, họ sẽ lại là khách của các quày sạp trong Nhà Lồng. Cái không gian mở, kết nối thoáng đãng ấy vừa tăng vẻ sung túc, phồn thịnh, vừa tôn tạo vị thế quan trọng của ngôi Nhà Lồng’’.

Tác giả tài liệu [1] đã viết như sau :’’ Chợ nhà lồng chắc được người Pháp đưa vào miền Nam khá sớm, vì có thể nhận thấy các chợ nhà lồng cổ hiện còn có kiến trúc, hình thức, quy mô, thậm chí vật liệu xây dựng cũng khá giống nhau, tức là có cùng một khoảng niên đại. Hiện nay rất đáng tiếc là nhiều nơi ở miền Nam,đặc biệt là ở Sàigòn và Chợ Lớn, đã phá chợ nhà lồng, xây nên những “trung tâm thương mại” bề thế mà vô hồn, chỉ còn lại một số ít ngôi chợ nhà lồng cổ xưa’’.

Tác giả bài này xin được bổ túc thêm.Từ những năm 2000 cho tới nay, từng bước một, dưới những chiêu bài tuyên truyền xây dựng đường xá, cầu cống, thành phố, an ninh xã hội… ngụy quyền cộng sản vốn ngu dốt bậc thượng thừa, vô tài, gian ác và tham lam tột bực, đầy mặc cảm tự ti trước nền kinh tế tự do cá nhân phồn thịnh của Việt Nam Cộng Hoà ,đã giải tỏa và dẹp tan một số chợ nhà lồng kiến trúc độc đáo, gắn liền lâu đời với thành phố và người dân Sàigòn.

Nhưng trên hết tất cả là lòng tham không đáy của bọn ngụy quyền cộng sản. Thật vậy ,các ngôi chợ bị giải tỏa, thường tọa lạc ở ngay trung tâm thành phố Sàigòn đặc biệt là quận 1 và quận 2. Ngụy quyền cộng sản đã cướp các bãi đất trống và các khu nhà kho rộng mênh mông của các chợ bị giải tỏa và bán một cách mờ ám và bất hợp pháp, hoặc là cho các tập đoàn đầu cơ địa ốc nước ngoài của Tàu Cộng, Tàu Đài Loan, Thái Lan, Tân Gia Ba.., hoặc là cho bọn đồng lõa tư bản đỏ nhà giàu mới Hà Nội của chúng, để xây các cao ốc, khách sạn sang trọng 5, 6 sao, trung tâm thương mại, nhà hàng nguy nga bề thế, chung cư đắt tiền bao gồm luôn hồ bơi, phòng thể dục, công viên trong nhà.. chỉ để phục vụ cho quyền lợi của người ngoại quốc mà trên hết là bọn quan thầy Tàu Cộng.

Chưa đủ thỏa mãn với đất cướp từ những ngôi chợ giải tỏa,những năm gần đây, ngụy quyền cộng sản đã tiến hành giải tỏa hàng ngàn căn nhà của người dân nghèo, chợ búa, trường học, hàng chục cơ sở tôn giáo gồm cả đình miếu cổ, chùa chiền, tịnh xá và nhà thờ… trên bán đảo Thủ Thiêm thuộc quận 9 (sau năm 1975 thành quận 2) để làm dự án đô thị mới Thủ Thiêm. Chúng đã cướp được hàng ngàn mẫu đất, đã bán đấu giá những lô “đất vàng” ở khu này và thu được cả tỉ Mỹ kim. Đô thị ở đâu chẳng thấy, chỉ thấy nước mắt lưng tròng uất hờn khổ đau.

(Điều oái oăm lịch sử là những người bị gọi Thực Dân lại là những người thực sự xây dựng thành phố Sàigòn và cả nước Việt Nam, trong khi đó những kẻ tự xưng là cách mạng cứu nước kể cả tên đầu sỏ, lại là những kẻ vô lại, chuyên nghiệp phá hoại đất nước).

Tác giả tài liệu [1] đã kêu gọi :‘’ Chợ nhà lồng cần được bảo tồn và duy trì hoạt động vì đã lưu giữ nét “văn hóa thương nghiệp” độc đáo của các thị tứ miền Nam. Với giá trị lịch sử như vậy chợ nhà lồng hoàn toàn xứng đáng được coi là di sản văn hóa của miền Nam, cả ngôi nhà lồng và những sinh hoạt chợ truyền thống ở đó’’.

(Phụ chú : Các thành phố lớn xứ Canada nơi tác giả bài này sinh sống, mặc dầu đã có nhiều siêu thị khổng lồ và hiện đại ở mỗi góc đường hay trong khu vực, vẫn để cho một số chợ nhà lồng xưa hoạt động buôn bán quanh năm. Các chợ nhà lồng này bán đẩy đủ thực phẩm, rau cải, trái cây và đồ dùng như trong siêu thị. Điều khác biệt là thực phẩm ở đây nhất là thịt, cá thường tươi hơn ở siêu thị. Mùa đông lạnh lẽo, các chợ này không hoàn toàn đóng cửa. Các sạp hàng được che đậy kín đáo và được sưởi bằng các lò sưởi cá nhân, buôn bán thu nhỏ lại. Đầu mùa đông , người ta bày bán các loại bánh ngọt, bánh mặn, bông hoa truyền thống cùng với cây thông xanh để mừng Chúa Giáng Sinh và ăn mừng năm mới. Đầu Xuân thì bán si rô, bánh và kẹo ngọt làm với nhựa cây Phong.Mùa hè trời đẹp, nhiệt độ cao đôi khi rất nóng, các chợ này bày bán phô mát, trứng sữa, bán rau cải xanh tươi, trái cây vừa chín trên cành, bông hoa mơn mởn được trồng từ các trang trại vùng ngoại ô của thành phố. Ngoài ra, các chợ này còn trưng bày, giới thiệu và bán những sản phẩm thủ công mỹ nghệ hay những món ăn địa phương (local) độc đáo, niềm tự hào của làng quê, cho dân thành thị hay du khách quốc nội cũng như quốc ngoại. Năm 2009,Obama, tổng thống nước Mỹ,trong chuyến công du qua Canada, đã tới viếng thăm chợ nhà lồng By (marché By) ở thủ đô Ottawa, đã mua và thưởng thức tại chỗ bánh ngọt chiên hình đuôi hải lý ( Beavertails), đặc biệt truyền thống của Canada).

Bài này đã tổng hợp được sơ lược lịch sử của 41 ngôi chợ, phân chia như sau :

· 29 ngôi chợ thành lập trước năm 1975 và 1 ngôi chợ có thể hiện diện sau năm 1975 trong vùng Sàigòn – Chợ Lớn.

Trong số này 27 chợ là chợ nhà lồng, 2 chợ không nhà lồng và 1 chợ kiến trúc chưa xác định được .Chợ không nhà lồng thứ nhất là một phần hậu duệ để lại bởi một ngôi chợ nhà lồng đã có sẵn sau khi chợ này dọn về một địa điểm khác.Chợ không nhà lồng thứ hai là một phần nối dài của một ngôi chợ nhà lồng đã hiện diện trước đó.

· 11 ngôi chợ thành lập trước năm 1975 ở tỉnh Gia Định, trong số này 10 chợ là chợ nhà lồng và 1 chợ không nhà lồng. Ngôi chợ sau được gầy dựng lên bởi làn sóng người di cư năm 1954.

Phần lớn các chợ nói trên thường tọa lạc ở những địa điểm gần các cơ sở tôn giáo như miếu, đình, đền, chùa và nhà thờ. Sau đó, các đình hát bội, các rạp hát cải lương và các rạp chiếu phim xi nê ma được xây lên chung quanh các chợ này.

Sau cùng để kết thúc bài này, một phụ trang được đính kèm để giới thiệu một chợ rất đặc biệt, nó chỉ xuất hiện mỗi khi mùa Xuân trở về ,đó là Chợ Hoa Nguyễn Huệ của thành phố Sàigòn.

Các ngôi chợ,căn bản là buôn bán thực phẩm và các đồ gia dụng nên có thể giống nhau. Tuy nhiên,với một địa bàn rộng lớn của thủ đô Sài Gòn, Chợ Lớn và tỉnh Gia Định cộng thêm phần đa dạng vô cùng phong phú của mỗi môi trường địa lý, thổ nhưỡng, khí hậu, sông nước, tôn giáo, tín ngưỡng, tập tục, ngôn ngữ và phương cách nấu ăn của từng khu vực địa phương với nhiều sắc dân khác nhau: người Việt gốc Nam, gốc Trung và gốc Bắc, người Hoa với năm bang hội khác nhau, người Miên, người Thái, người Chà Và, người Pháp và cả người Mỹ sau này, sau khi trải qua một thời gian cả trăm năm, nhiều ngôi chợ đã nổi tiếng với những món ăn, thức uống độc đáo hoặc các sản phẩm đặc trưng của các sắc dân sinh sống quanh các chợ đó.

Tất cả sự kiện này đã góp lại thành những cái cá biệt duy nhất của mỗi ngôi chợ. Hình như trước năm 1975, lịch sử các ngôi chợ này chưa được các nhà học giả chú ý và nghiên cứu tường tận.Chính vì vậy, có lẽ không người Sài Gòn nào, kể cả những người kỳ cựu, dám tự hào, đã sống, thấy, nghe và ghi lại một cách tường tận tất cả chi tiết về các ngôi chợ trong vùng Sài Gòn, Chợ Lớn và tỉnh Gia Định.

Bài này là một tổng hợp thực hiện với những dữ kiện trích từ các nguồn sau đây :

· Một số tài liệu nghiên cứu lịch sử, địa lý và văn hóa vùng Sàigòn, Chợ Lớn và Gia Định từ thế giữa thế kỷ thứ 18 cho tới những năm 1970, được ấn hành vào thời chính phủ Việt Nam Cộng Hòa.

· Những điều về vài ngôi chợ được kể lại theo trí nhớ của những người đã từng sinh sống trong những khu vực của các chợ này.

· Vài kỷ niệm về vài ngôi chợ còn sót lại trong trí nhớ bàng bạc của tác giả bài này.

· Các tài liệu sưu tầm trên Internet.

Các dữ kiện từ những tài liệu tham khảo trên Internet đã được kiểm soát chéo (cross check) lẫn nhau trước khi được xử dụng để tổng hợp.

Tuy vậy, dù đã cố gắng tối đa nhưng chắc chắn bài viết vẫn còn thiếu sót.Tác giả rất vui lòng đón nhận những phê bình, chỉ bảo để có thể hoàn thiện tài liệu này.

Các ngôi chợ trình bày trong bài này sẽ được sắp đặt theo địa bàn khu vực, bắt đầu với Đô Thành Sàigòn – Chợ Lớn và tiếp đó là tỉnh Gia Định. Sau đó, ở mỗi khu vực, các ngôi chợ được xếp theo thứ tự năm tháng thành lập, bắt đầu bằng ngôi chợ lâu đời nhứt.

Vì lý do rất hiển nhiên là tất cả các ngôi chợ trình bày trong tài liệu này đều được xây lên và kinh doanh từ trước năm 1975, tài liệu này chỉ dùng các danh từ, ngữ vựng, thành ngữ và các tên đường địa chỉ đã được đặt ra và xử dụng trước năm 1975 của chính phủ Việt Nam Cộng Hòa.

Tài liệu tham khảo:
1. Nguyễn Thị Hậu: Còn ai nhớ chợ nhà lồng? – Kinh tế Sàigòn – 18/05/2016.
2. Lê Vũ Anh Thư: Nhà Lồng Chợ, khung hình ký ức – 30/1/2017.

o O o

—>Chợ Thái Bình

This entry was posted in 2.Một thời để nhớ, 5.Tài-liệu - Biên-khảo, Bạn đọc viết, TM and tagged , , , . Bookmark the permalink.