CÁC NGÔI CHỢ Ở SÀIGÒN, CHỢ LỚN và GIA ĐỊNH TRƯỚC 1975 : Chợ Cầu Muối & Chợ Xã Tây

(TM tổng hợp và bổ túc)

6 – Chợ Cầu Muối
– Đường Cô Giang – Nguyễn Thái Học – Quận 2 – Sàigòn

Đoạn văn dưới đây được trich từ tài liệu [3,4] cho biết căn nguyên của Cầu Muối : ‘’Khỏi chợ Cầu Ông Lãnh một đỗi thì gặp “Cầu Muối”, vì thuở xưa, những thuyền đi biển (ghe cửa) chở muối lại đổi chác với người Sài Gòn đều đổ bến tại đây. Trong xóm có những kho bằng lá của đàng cựu dùng chứa muối. Ngày Sài Gòn bị Tây chiếm, binh ta rút lui, bỏ lại đây trơ trọi mấy dãy nhà xơ xác, mặc tình mưa sa gió táp. Chốn này cũng còn giữ được một rạp hát bội và một ngôi đình xưa để y tên cũ: Rạp hát và đình Cầu Muối’’.

Tài liệu [56] cho biết thêm vài chi tiết về chợ muối và lý đó hình thành chợ Cầu Muối :’’ Kho muối là những dãy nhà lá nằm dọc hai bên bờ kinh. Muối từ Phan Thiết và Bạc Liêu được vận chuyển về đây để bán qua Cam Bốt. Đến khi Pháp đánh chiếm Sài Gòn thì những kho muối trở thành hoang phế. Dân tứ xứ chạy giặc về đây cư trú rồi dần dần họp chợ, gọi là chợ Cầu Muối’’.

Theo tài liệu [18]: ‘’ Là một phần của chương trình Coffyn 1862, rạch Cầu Ông Lãnh được đào từ rạch Bến Nghé ở một địa điểm sau này thuộc về Quận 2,Sàigòn. Rạch này chạy quanh khu Cầu Quan – Cầu Muối – Cầu Kho, với nhiều nhánh tẽ mang tên điạ phương của những cây cầu: cầu Kho (rạch Cầu Kho), cầu Muối (rạch Cầu Muối),cầu Quan (rạch Cầu Quan)…Từ chợ Cầu Ông Lảnh đi về phía Cầu Quan có chợ Cầu Muối. Gần chợ Cầu Muối có một chiếc cầu được gọi là Cầu Muối dùng vào việc vận chuyễn muối từ ghe đến các vựa muối dọc theo rạch. Cầu Muối có lẽ bị dẹp bỏ khi rạch Cầu Ông Lãnh bị lấp vào năm 1907 để xây đại lộ Kitchener (đường lò Heo, sau đó Nguyễn Thái Học).. Đối diện với chợ Cầu Muối gần đấy có đình Cầu Muối Nhơn Hoà’’.

(Chú thích của tác giả bài này: Chiếc cầu tên là Cầu Muối, vì chỉ để dùng cho người khuân vác chuyển muối từ ghe thuyền lên các vựa muối dọc theo rạch,phải là một loại cầu tàu (pier) hay cầu thang (passerelle) hay những cây cầu ván được bắc lên để nối liền ghe thuyên với bờ rạch. Chiếc cầu này có thể di động được để có thể thích hợp với vị trí của ghe thuyền cập bến. Như thế chiếc cầu này không phải là một chiếc cầu cố định như cầu Ống Lãnh hay cầu Quay di động, bắc qua hai bờ của rạch Bến Nghé) .

Theo tài liệu [44,48]: ‘’Năm 1875, chính quyền Pháp ở Sài Gòn chính thức cho phép thành lập chợ Cầu Ông Lãnh và chợ Cầu Muối’’. Trên thực tế, hai chợ này có thể đã được gầy dựng từ trước đó.Chợ Cầu Ông Lãnh tọa lac ở một địa điểm trên Bến Nghé mà sau này là Bến Chương Dương trong khi đó chợ Cầu Muối nằm bên bờ rạch Cầu Muối.

Chợ Cầu Ông Lãnh và chợ Cầu Muối cùng ra đời vào một thời điểm như nhau và chỉ cách nhau dưới một cây số dọc dòng rạch Cầu Muối.Vì vậy,người ta có thể nói rằng chợ Cầu Ông Lãnh và chợ Cầu Muối là hai chị em song sinh.

Cả hai chợ đều là “trên bến dưới thuyền” nhưng con rạch Cầu Muối sau này đã bị lấp lại để xây đại lộ Kitchener (đường lò Heo, sau đó Nguyễn Thái Học), nên chợ Cầu Muối trở nên xa với bến sông (rạch Bến Nghé) ( theo văn phong của nhà khảo cứu Sơn Nam).

Trước năm 1975 và sau đó cho đến năm 2003,chợ Cầu Muối tọa lạc ở góc phía Bắc đường Cô Giang và Nguyễn Thái Học.

Hình trên cho thấy chợ Cầu Muối được kiến trúc theo kiểu chợ nhà lồng. Hàng hoá, người bán, kẻ mua có thể vào và ra chợ bằng nhiều mặt khác nhau. Khu chợ Cầu Muối tấp nập giới thương hồ tới buôn bán khắp nơi từ đồng bằng Sông Cửu Long cho tới tận xứ Cao Miên.

Theo tài liệu [58]: ‘’Tại Chợ Cầu Muối khi đó, mặt hàng phần lớn mà tiểu thương tập trung buôn bán là hoa quả, lương thực và hải sản.Ngay từ lúc mới hình thành, các khu vực buôn bán đã được chia tách biệt ra từng khu vực khác nhau. Chợ cá nằm hẳn ở một nơi, gần sông để tiện cho việc rửa ráy, chợ lương thực gạo thóc thì lui vào bên trong để tránh nước ẩm, hoa quả thì chủ yếu được thực hiện giao dịch ngay trên thuyền đã khiến cho toàn bộ khu Chợ Cầu Muối nhộn nhịp cả trên bờ lẫn dưới nước’’.

Những đoạn văn dưới đây trích từ tài liệu [44] viết bởi một nữ sinh viên đã cư ngụ ở khu vực Cầu Muối trong suốt thời gian học kỳ vài năm, miêu tả một ngày hoạt động buôn bán tiêu biểu ở chợ Cầu Muối :

‘’Đêm đầu tiên ở ký túc xá, tôi được nghe mùi tanh đặc trưng của chợ Cầu Muối khi những cơn gió từ sông thổi mạnh vào cửa sổ phòng tôi ở tầng 7, thì ra ban đêm, người ta khuân vác cá, sò, ốc từ tàu ghe xuống chợ Cầu Muối.

Sáng sớm trèo lên sân thượng, nhìn ra hướng Bến Chương Dương (chợ Cầu Ông Lãnh), dưới ánh đường màu vàng, tôi thấy được một phần mờ mờ ngôi chợ từ mé sông, tàu ghe san sát đậu quá nữa con sông, sát bờ là dãy mái che các sạp chợ, con đường nhỏ chật chội đầy người và cần xé, có rất nhiều người khiêng, vác, đẩy xe đi lại, tuy rất đông nhưng không lộn xộn, dường như nó có quy luật, trật tự nào đó. Tôi nghe tiếng xe vận tải gầm gừ nhưng không nhìn thấy, hướng đường Nguyễn Thái Học bị che khuất.

Năm giờ rưỡi sáng, ký túc xá mở cửa, tôi ào ra đường đi bộ về phía chợ, xe lam, xe xích lô, xe gắn máy chất đầy ắp rau quả chạy ào ào ra khỏi chợ, tủa ra các ngã đường. Lòng đường Nguyễn Thái Học ngổn ngang, đầy những cần xé, thùng giấy, bao nilon, dây buộc, rơm rạ, nhiều bãi rác to tướng ngay đường đi, các xe đẩy vẫn tới lui thoăn thoắt với tiếng la tránh đường, dô dô ầm ĩ, thoáng nghe đâu đó tiếng chửi thề, rồi tràng cười khanh khách, câu chửi rủa của bà nào đó. Tôi tự nhủ, khu chợ này rất dữ mà, và chờ những điều kinh khủng hơn.(Xem chú thích dưới đây của tác giả bài nầy về chữ DỮ).

Dãy nhà hai bên đường, mỗi nhà chất một loại rau, củ, trái cây, cao lên gần tới nóc, tràn ra lề đường, cả khu vực thành một bức tranh rau củ nhiều màu tươi rói. Rất nhiều người đang miệt mài làm việc, vừa làm vừa cười nói chọc ghẹo nhau khá vui, người thì cân, đếm cho vào các cần xé, vào thùng, người thì úp lá chuối lên mặt các cần xé đầy rồi dùng dây cột chặt lại, kẻ thì khiêng cho lên xe đẩy, một số em bé, người già chầu chực quanh các núi hàng chờ lượm trái hư, trái đèo do người đếm dạt ra, nhiều người ngủ say trên lề đường, ghế bố, xe xích lô.

Buổi chiều tan học, tôi không về ngay ký túc xá mà đi luôn ra chợ, các vựa rau củ phía ngoài có vẻ im ắng hơn, nhường chỗ cho hoạt động của một chợ chiều đúng nghĩa với tiếng rao hàng vang lên khắp bốn phương, ai bán món gì giá bao nhiêu thì rao ngắn gọn cho mọi người biết, hợp âm trầm bỗng nhiều lứa tuổi ấy nghe rất lạ tai, rất hay.

Hai bên đường người ta trải tấm nilon nho nhỏ, rồi bày ra đủ thứ loại rau, củ để bán, nhiều người xách trên tay những bó hành ngò hoặc tỏi, ớt, xả rao giá, nhưng có lẽ đông và giọng khỏe nhất là lượng lực bán cá hấp. Tôi thích các giỏ cá hấp, đó là những con cá bạc má rất tươi nhờ hấp khi còn sống.

Càng đi xuống mé sông, chợ càng có vẻ lầy lội, mùi hôi của cá, ốc, nghêu, sò bốc lên, quyện thành một mùi hôi đặc trưng, người bán dưới này buổi chiều ít nhộn nhịp hơn, họ có vẻ trầm lặng, thong dong hơn, hình như họ sống trên ghe hay trên các sạp hàng thì phải. Hai bên đường, hàng hóa chất trong nhà cũng khác đi, nhà thì chứa than đá, nhà thì chất đầy những bao muối đan bằng bàng, nhà bán khoai lang, khoai tây, dây cước, đèn dầu, thùng, can… Tôi nhìn mặt từng người, cũng chưa thấy ai có vẻ gì là… rất dữ. Tôi dẫm lên đường sình băng qua Bến Chương Dương (phía Chợ Cầu Ông Lãnh), ra bờ sông, tàu ghe neo đậu sát rạt, nắng chiều yếu ớt, nhiều người phụ nữ đang nấu cơm ở mũi ghe, mùi thức ăn thơm phức, trẻ con, đàn ông tắm ở đuôi ghe, với sang ghe khác nói chuyện ồn ào. Ai đó cất giọng cải lương mùi mẫn, một thế giới nhấp nhô trên sông thật sinh động mộc mạc và chân tình. Nếu nhắm mắt, với những âm thanh nghe được trên khúc sông này, tôi tưởng mình đang đứng trên bến sông một vùng quê bình yên nào đó! .

Men theo bờ sông, tôi đi ngang qua các sạp bán nghêu, sò, ốc, hến, tiếng hốt hàng sột soạt cân đong nghêu sò hòa cùng giọng nói rổn rảng và tiếng cười tươi của các chị, chuyện nhà, chuyện chồng con, thoải mái chia sẻ với nhau nơi phố chợ. Mấy cậu bé chừng mười hai, mười ba tuổi sử dụng xe đẩy thành thạo lạng lách rất tài tình, miệng lên giọng mũi “dô dô” góp với tiếng xe gắn máy tiếng rao làm khuấy động bầu trời bắt đầu sụp tối.

Bốn năm, nhiều lần tôi chứng kiến những cuộc cãi nhau, chửi nhau những từ rất thô tục, thậm chí đánh nhau, nhưng tôi không thấy có gì đáng sợ, không thấy họ rất dữ như từng nghe dư luận kể lại. Tôi nghĩ họ chỉ nhất thời nóng giận, phản ứng, chứ không phải bản chất, nó không che được cái tình của họ với nhau, của dân tứ xứ tụ về họp thành ngôi chợ này.

Sau khi chợ Cầu Muối bị giải tỏa,hầu hết cuộc sống của những người buôn bán làm ăn ở khu này bị xáo trộn rất lớn, nhìn thấy cảnh buồn rầu, đau khổ của họ tôi thương lắm, không biết phải làm sao.Vấn đề là làm sao hỗ trợ, đền bù, san sẻ thiệt thòi đó hợp lý, có tình và công bằng.

Ngày nay, mỗi ngày đi về, xuyên qua chợ Cầu Muối xưa, tôi chạy xe thật chậm để nhớ lại vị trí của những sạp hàng, hình dung ngày xưa ai đã đứng bán ở vị trí nào.

Con đường Nguyễn Thái Học giờ rộng sạch, thoáng đãng, một cây cầu mới được xây nối liền quận 2 và quận 4, lòng kinh được nạo vét, Bến Chương Dương ngày xưa, nay là đại lộ (mang tên một cựu thủ tướng ngụy quyền cộng sản), tôi dắt con gái đi vòng quanh và kể về Chợ Cầu Muối ngày xưa, con bé không thể nào hình dung nổi làm sao giữa trung tâm thành phố lại có tàu ghe neo đậu san sát, và từng đoàn xe tải chở hàng đổ xuống từ đêm tới sáng, không hình dung nổi có một ngôi chợ hoạt động suốt hơn một trăm năm không ngừng lại để ngủ. Tôi tiếc ngày xưa mình chưa kịp quay những thước phim về khu chợ lạ lùng này’’.

Sau năm 2003, ngụy quyền cộng sản giải tỏa hoàn toàn và dời chợ Cầu Muối ra Tam Bình – Thủ Đức.Tính từ năm thành lập 1875 đến năm giải tỏa, chợ Cầu Muối đã hiện hữu, kinh doanh buôn bán liên tục ở Sàigòn đã được ít nhất 128 năm.

Chợ Cầu Ông Lãnh và chợ Cầu Muối , hai chị em song sinh, có cùng một vận mạng, thành lập cùng năm ,ở gần cùng một chỗ ,nay đã bị đập bỏ cùng năm và chôn cùng một chỗ (Tam Bình – Thủ Đức), chỉ vì hai chợ này tọa lạc trong một khu đất vàng, đất kim cương của thành phố Sàigòn.

(Chú thích của tác giả bài nầy về chữ DỮ. Chữ DỮ ở đây đến từ ‘’đất dữ” mà một số tài liệu viết sau năm 1975 đã dùng để chỉ một lãnh địa hay một khu vực kiểm soát bởi một hay nhiều nhóm du đãng.

Theo tài liệu [48] : Trước năm 1975 ,du đãng trên đất Sài Gòn này ở đâu lại không có. Nào là chuyện bảo kê sạp chợ, nào là bảo kê bốc vác, làm thuê…Khu vực chợ Cầu Ông Lãnh và Cầu Muối nổi tiếng về nạn du đãng, nhưng đứng đầu bảng là “du đãng Cầu Muối”. Gần như mỗi khi nói đến chợ Cầu Muối này là người ta liên tưởng đến danh từ này. Đây có thể là một câu chuyện hoặc một huyền thoại du đãng nào đó gắn với lịch sử một địa danh du đãng.Nhưng sau 1975, dưới chế độ cai trị của ngụy quyền cộng sản,bản chất du đãng kiểu tiểu thuyết Tàu trước năm 1975 đã thay đổi hoàn toàn. Du đãng sau 1975 trở thành một loại băng đãng mafia, gangster, phạm pháp gian ác chuyên nghiệp,bất lương, giết người không gớm tay.

Dựa trên các tài liệu [55,58,59,60,61,62] người ta có thể ghi ra tên tuổi các du đãng và các kẻ phạm pháp nổi tiếng nhất đã kiểm soát khu vực chợ Cầu Ông Lãnh và Cầu Muối vào ba thời kỳ hiện hữu của khu này :

Thời kỳ 1 – Thời Pháp thuộc : Một trong những nhân vật rất nổi tiếng ở Chợ Cầu Muối và cả giới giang hồ Sài Gòn đó là Tư Mắt, tên thật là Nguyễn Phát. Đủ sức đánh bại tất cả các thế lực khác ở khu chợ đầu mối nhưng điều lạ thay, mặc dù là giang hồ khét tiếng nhưng Tư Mắt lại được người dân lưu truyền những giai thoại ca ngợi hết lời, với hình ảnh của một kẻ trượng nghĩa bênh yếu, chống mạnh (tài liệu [58])

(Chú thích của tác giả bài này: Nhân vật Tư Mắt trong tài liệu [58]) này có phải là Tư Mắt được viết trong tài liệu [4,63],theo đó thì Tư Mắt ,tên thiệt là Nguyễn Văn Trước, có lập một tiệm hớt tóc trên đường Thủy Binh cũ (đường Đồng Khánh sau này) lấy tên hiệu tiệm là Nam Hữu Mai.Tư Mắt này theo gương Đơn Hùng Tín không khi nào bỏ hoạn nạn tương cứu,sanh tử bất ly các đàn em. Lính tráng kiêng dè nể mặt, bót cò miệng ngậm sáp cũng làm lơ.Về sau, Tư Mắt ăn năn vào tu ở chùa Giấc Lâm trong Chợ Lớn. Nào ngờ khi thanh niên thì búa dao không chém được, về già, Tư Mắt bị chết cháy thảm thiết trong lúc lụi cụi sửa chữa đèn ét xăng (tài liệu [4]).

Thời kỳ 2 – Trước năm 1975: Một trong những tay anh chị từ nơi khác tên là Minh Cầu Muối (tên thật là Nguyễn Văn Minh vốn người ở Bà Điểm, thuộc quận Hóc Môn, tỉnh Gia Định) tới chợ Cầu Muối ,với bản tính gan dạ, cộng với thành tích từng chiến thắng nhiều lần môn quyền anh (boxing) trên võ đài, Minh Cầu Muối đã nhanh chóng thu phục tất cả các tay anh chị khác đang “hành nghề” ở khu vực này. Mặc dầu là du đãng nổi tiếng ở đây, nhưng Minh Cầu Muối đã có rất nhiều hành động “ghét phường tà gian” , “thương người thất thế, lỡ đường”.Tuy thu tiền bảo kê từ chủ sạp, chủ vựa cho đến phu khuân vác, phu xe đẩy, nhưng Minh Cầu Muối cũng sẵn lòng “xóa thuế” (bảo kê) cho ai thật sự túng quẫn, khó khăn. Minh Cầu Muối mất năm 1987.

Thời kỳ 3 – Sau năm 1975, dưới sự cai trị của ngụy quyền cộng sản cho tới ngày chợ Cầu Ông Lãnh và Cầu Muối bị giải tỏa. Hai khu vực này bị kiểm soát hoàn toàn bởi băng đãng không thể nào gọi là du đãng được mà là những kẻ phạm pháp gian ác chuyên nghiệp,bất lương, giết người không gớm tay, đó là anh em nhà họ Châu Phát Lai, một thế lực hùng mạnh nhất của du đãng miền Nam. Sau khi liên kết với Năm Cam , Châu Phát Lai Em trở thành ông trùm và cùng với Năm Cam tạo ra một “tập đoàn tội phạm” khét tiếng Việt Nam đã khiến an ninh trật tự của thành phố lớn nhất nước xảy ra nhiều vấn đề nhức nhối trong một khoảng thời gian dài. Sau cùng Châu Phát Lai Em ,kẻ trực tiếp gây ra hàng loạt những tội ác ghê rợn, đã nhận án tử hình.

Theo tài liệu [55] thì việc giải tỏa chợ cầu Muối không những thay đổi hoạt động giao thương mà xóa sổ luôn “cái rốn của du côn” ở khu chợ này và luôn các khu kế cận (Kho 5, khu Hai mươi thước, hẻm 148 Tôn Đản (nơi phát tích của Năm Cam), Oxi Gạch, xóm Dừa, hẻm chùa Giác Quang, Tôn Thất Thuyết, Ô Cầu Dừa, hãng Phân, xóm Dừa, khu Sân banh Gò Mụ, Viện Bài Lao, hẻm Hiệp Thành.. Rồi những bãi đất trống ngày nào, những khu nhà kho rộng mênh mông giờ cũng được thay bằng những dự án cao ốc đắt tiền .

(Chú thích của tác giả bài này : Qua đoạn văn trên người ta hiểu rằng:

1 – Trong một khoảng thời gian rất dài từ 1975 đến ngày chợ Cầu Ông Lãnh và chợ Cầu Muối bị giải tỏa, chính ngụy quyền cộng sản là kẻ nuôi dưỡng, bao che các thế lực phạm pháp này và để cho chúng bành trướng từ một khu vực nhỏ của thành phố Saigòn phủ qua cả nước Việt Nam.

2 – Mục đích chính của việc giải tỏa hai chợ này bởi ngụy quyền cộng sản không phải là để dẹp các băng đãng phạm pháp mà là cơ hội để cho bọn chúng cướp những miếng đất rộng lớn vàng bạc của hai chợ để thực hiện các dự án địa ốc béo bở).

Tài liệu tham khảo:

3. Trương Vĩnh Ký: Souvenirs historiques sur Saigon et ses Environs – 1885.
4. Vương Hồng Sển: Sài Gòn Năm Xưa – Sống Mới – 1968.
18. Y Nguyên Mai Trần: Kể chuyện kinh cầu xưa vùng Sài Gòn Chợ Lớn trước 1975 – Phần 1 & 2.
44. Nguyễn Mỹ Khanh – Chợ Cầu Muối của tôi & Chợ Cầu Muối – Sài Gòn Xưa – Nam Kỳ Lục Tỉnh – Xưa và nay – 11 – 2013.
45. Giai thoại kỳ thú về những ngôi chợ nổi tiếng của Sài Gòn xưa.
48. Ký ức không thể nào quên về chợ Cầu Ông Lãnh và chợ Cầu Muối – Saigonxua.org và Fanpage Saigonxua – 27 April, 2018.
55. Linh Lam – Giai thoại về giang hồ chợ Cầu Muối: Đế chế suy tàn, giới du đãng giải thể – Phapluatplus.
56. Nguyễn Đức Hiệp – Chợ Lớn – Lịch sử địa lý, kinh tế và văn hóa – Phần 1 – Diễn Đàn Forum.
57. Chợ Cầu Muối – Sài Gòn Xưa – Nam Kỳ Lục Tỉnh – Xưa và Nay – 11/2013.
58. Linh Lam – Vì sao chợ Cầu Muối lại nhiều giang hồ? – – 26/07/2017.
59. Linh Lam – Giang hồ chợ Cầu Muối (Kỳ 1): Người khiến Đại Cathay – Phapluatplus.
60. Đất dữ Sài Gòn ngày ấy – Kỳ 3: Du đãng Cầu Muối – 29/04/2016.
61. Giang hồ chợ Cầu Muối – Kỳ 4: Kẻ biến du đãng Cầu Muối thành thế lực số 1 – Dân Việt – 28/12/2017.
62. Giang hồ chợ Cầu Muối – Kỳ 5: Liên minh ma quỷ khiến tiểu thương ngao ngán – 01/01/2018.
63. Sơn Nam – Cá Tính Miền Nam – nhà xuất bản Xuân Thu.

—->Chợ Xã Tây

This entry was posted in Bạn đọc viết, Một thời để nhớ, Tài-liệu - Biên-khảo, TM. Bookmark the permalink.

Ý kiến - Trả lời

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s