BUỒN VUI ĐỜI NGHỆ SĨ (Hồi ký sân khấu của Cố soạn giả Nguyễn Phương)

NHÂN VẬT “HỀ”
TRÊN SÂN KHẤU CẢI LƯƠNG

Hát bội và hát cải lương là hai loại hình nghệ thuật sân khấu gần gũi nhau, có nhiều ảnh hưởng tác động lẫn nhau nên tôi nghĩ khi bàn về nhân vật Hề trên sân khấu cải lương, cũng cần nói phớt qua về nhân vật Hề trên sân khấu hát bội.

Năm 1955, tôi là soạn giả của đoàn cải lương Thanh Minh, đoàn nầy diễn thường trực tại rạp Thành Xương, đường Yersin. Bên hông rạp Thành Xương là đình Cầu Quan, nơi đoàn hát bội Bầu Thắng hát thường trực, do đó tôi có nhiều dịp xem hát bội và làm quen với các anh Minh Tơ (cha của nghệ sĩ Thanh Tòng), anh Thành Tôn (cha của Nghệ sĩ Bạch Lê) và nhiều diễn viên thời danh ngành hát bội.

Qua anh Thành Tôn, tôi có nhiều dịp đến Hội Khuyến Lệ Cổ Ca, được trò chuyện và học hỏi với nhà nghiên cứu sân khấu tuồng cổ là ông đốc phủ Đỗ Văn Rỡ và đệ tử của ông là nghệ sĩ kiêm soạn giả Đinh Bằng Phi.

Theo học giả Đỗ Văn Rỡ, tuồng hát bội có thể phân loại như sau.

TUỒNG THẦY, còn gọi là tuồng cổ có các vở: Sơn Hậu, Tam Nữ Đồ Vương, Giác Oan, Dương Chấn Tử, Đào Phi Phụng, Lý Phụng Đình, Hồ Thạch Phủ…

TUỒNG CUNG ĐÌNH có các vở do các quan lại triều Nguyễn sáng tác: Võ Nguyên Long, Đảng Khấu Chí, Vạn Bảo Trình Tường, Quần Phong Hiến Thụy…

TUỒNG VĂN THÂN do các văn thân sáng tác khoảng cuối thế kỷ 19 như các vở: Kim Thạch Kỳ Duyên, Hộ Sinh Đàn, Phong Ba Đình…

TUỒNG PHO là những vở được sáng tác dựa theo các pho truyện của Trung Quốc như Tam Quốc Chí, Tiết Nhơn Quí chinh đông, Tiết Đinh San chinh tây. . .Mỗi pho gồm nhiều vở nối tiếp, diễn liên tục hàng chục đêm không hết. Như pho Tam Quốc Chí có các vở:

– 1# Hội Bàn Đào Lưu Quan Trương kết nghĩa.

– 2# Tam Anh Chiến Lữ Bố.

– 3# Phụng Nghi Đình,

– 4# Quan Công đấp đập bắt Bàng Đức.

– 5# Quan Công Thất Thủ Hạ Bì.

– 6# Quan Công phò Nhị Tẩu

– 7# Trương Phi thủ Cổ Thành.

– 8# Tào Tháo thất Xích Bích…

– TUỒNG ĐỒ là loại tuồng hài hước, châm biếm do dân gian sáng tác và diễn ở làng xã mỗi khi có hội hè. Thường thì không thấy nhắc đến tên soạn giả, vì đó là sự góp nhặt qua nhiều bài hát vè, qua nhiều câu chuyện vui rồi dần dần được chỉnh đốn thành một vở hát như các tuồng đồ còn lưu truyên hiện nay là vở Nghêu Sò Ốc Hến, Trương Đồ Nhục, Trần Bồ ….

Nhân vật trong tuồng đồ thường có địa vị xã hội từ quan huyện trở xuống, các thầy thư lại, lý xã, các ông sư, thầy bói thầy cúng, các bà vợ đánh ghen, các vai cường hào ác bá…

Nhân vật trong các vở Tuồng Thầy, Tuồng Cung Đình, Tuồng Pho đều là những nhân vật phong kiến, vua quan. Nội dung các loại tuồng nầy có thể tóm tắt như sau:

“VUA BĂNG, NINH TIẾM, BÀ THỨ LÊN CHÙA,
“CHÉM NỊNH, ĐỊNH ĐÔ, TÔN VUƠNG, TỨC VỊ.”

Chuyện xảy ra trong đời sống cung đình, có khi ở biên ải hoặc tư dinh các quan văn tướng võ. Thỉnh thoảng có nơi rừng núi, chùa chiền hoặc quán xá bên đường chạy loạn hoặc khi phục nghiệp. Do nội dung xoay quanh chuyện tranh đoạt và bảo vệ ngôi vua, soạn giả tuồng hát bội ngày xưa thường là các danh nho, các quan chức triều đình theo quan điểm trung với vua, giữ phong cách nhà nho Khổng Mạnh, chiếu lệch không ngồi, nói năng đi đứng chững chạc mới ra người quân tử, do đó các soạn giả tuồng cổ thời đó đã không sáng tạo ra những nhân vật Hề trong tác phẩm của mình.

Trong những thập niên 1920, 1930, 1940… những vở tuồng hát bội hát nhơn các dịp cúng đình, cúng kỳ yên, cúng Cá Ông …không có nhân vật Hề.

Đi xem hát bội, người ta thích các lớp tuồng bi hùng như lớp Đổng Kim Lân và Khương Linh Tá vào ngục cứu mẹ con thứ phi Phượng Cơ, bị Tạ Ôn Đình phát hiện đuổi theo. Linh Tá đoạn hậu cho Kim Lân đưa thứ phi thoát nạn. Linh Tá bị Ôn Đình chém đầu. Linh Tá bị chém đứt đầu nhưng vẫn đứng lên, xách đầu mình chạy theo Kim Lân, dẫn bạn đi đường tắt qua hẻm núi để cứu thoát thứ phi.

Sau những lớp tuồng hùng tráng hay bi thiết, để thay đổi “không khí” cho bớt căng thẳng, một hay hai vai hề xuất hiện, bằng tài năng riêng, anh xử dụng ngôn ngữ, đối thoại, hành động và cử chỉ tạo ra những tràng cười cho cả rạp. Những lớp diễn nầy không liên quan tới nội dung tuồng đang diễn chỉ cốt tạo ra tiếng cười cho khán giả, giúp cho người xem trở lại trạng thái bình thường trước khi xem tiếp những xung đột khốc liệt khác sẽ xảy ra trên sân khấu.

Có vài lớp hề Diễn Ngoài Màn mà đến nay tôi còn nhớ, xin thuật lại để các bạn hình dung được lối diễn hề của hát bội xưa.(do hề Thiệu Của và nữ nghệ sĩ Mộng Lành đoàn hát bội Bầu Thắng diễn):

Lão Trượng (hề Thiệu Của)

Ớ…ớ cô lái đò ơi …..
Bao giờ bến mới gặp đò
Hoa khuê các bướm giang hồ gặp nhau ?

Tiên Bửu (đào Mộng Lành) (nói hướng về phía khán giả)

Ôi! trời ơi! Lời tục có nói : Ra đường gặp gái là xui, bữa nay mình gặp cái ông già tuổi Mùi, hỏng biết có phải là quá xui hông đây?

(nói với lão trượng)

Ớ…ông già ơi, ông già…
Chồng con chi nữa ngầy ngà
Vai mang chuỗi hột áo dà đi tu.

Lão trượng (đáp) …

Tu đâu cho bằng tu đây,
Tu chùa một cột, đá xây hai hòn.

Tiên Bửu :

……..Thân tôi khác thể chuông vàng,
Ở trong thành nội một ngàn quân canh.

Lão Trượng : (đáp)

……..Thân qua như thể cái dùi,
Có lệnh chỉ phán , giờ mùi giọng chuông.

Tiên Bửu :

…….. Thân tôi khác thể giường ngà,
Thân ông chiếu rách, người mà ngồi trên.

Lão Trượng : (đáp)

……..Nhờ trời thiên hạ đứng lên,
Gió xuôi thổi chiếu phủ trên giường ngà.

Tiên Bửu : (nói hướng về phía khán giả)

Ơ cái ông già dê đạo lộ, mình nói khó cách chi, ổng cũng đáp nghe xuôi rót….ờ…ờ …mình cứ chê ổng già, coi ổng nói ra làm sao.

Bớ ông già ơi…
Ông già, tôi không muốn ông đâu,
Ông đừng cắc cớ cạo râu đau hàm.

Lão Trượng : (đáp)

Bớ cô lái đò ơi…
Ơ…Ơ….con tôm, con tép nó còn có râu,
Cớ chi em bậu câu mâu sự đời?

Tiên Bửu

……..Ớ ông ơi …
Ông già kia hởi ông già,
Cái răng ông rụng, tôi mà thèm đâu.

Lão Trượng (đáp)

……..Ơ bậu ơi…Thời nghĩ lại đó mà coi…
Thương nhau vì đậm vì đầy,
Cắn rứt chi đó mà nài hàm răng?

Khán giả cười nghiêng ngả dù họ đã xem các lớp hài nầy quá nhiều lần, thậm chí có người thuộc cả lời thoại, diễn viên xướng, họ cũng xướng theo. Giữa khán giả và diễn viên dường như không còn khoảng cách nữa. Dứt lớp hài diễn ngoài màn nầ y, khán giả lại nghiêm chỉnh xem tiếp các lớp tuồng chính của đêm hát đó.

Theo lời nghệ sĩ Thành Tôn, khoảng nửa thập niên 1930, hát bội mất dần khán giả vì nghệ thuật hát cải lương phát triển. Bên hát bội có tuồng nào thì bên hát cải lương cũng có tuồng đó.

Ví đụ các tuồng: San Hậu, Phụng Nghi Đình, Võ Tòng Sát tẩu, Phụng Kiều Lý Đáng…bên hát cải lương: y quan, tranh cảnh đều rất đẹp, lại có ca cổ nhạc, có các vai hề sáng tác theo từng cốt truyện tuồng khiến cho đêm diễn tạo được sức hấp dẫn; khán giả được nghe mùi mẫn các bài ca cổ nhạc, được cười thỏa thích với các vai hề, được vui buồn theo số phận nhân vật tuồng mà đa số tuồng cải lương đều có cốt truyện eo le, gay cấn.

Bầu gánh hát bội Phước Long Ban là thân phụ của nghệ sĩ Thành Tôn, sau khi xem hát cải lương ở rạp Thầy Năm Tú ở MỹTho (1935), bèn lấy các điểm hay học hỏi được bên hát cải lương về áp dụng cho ban hát bội của mình. Phước Long Ban là gánh hát bội đầu tiên lấy bảng hiệu “Hát Bội Pha Cải Lương”, hát có tranh cảnh, y trang đẹp như các đoàn cải lương, thay cho cách dàn cảnh tượng trưng, ước lệ của lối hát bội chánh cống; dàn nhạc gánh Phước Long Ban, ngoài các lối hát Nam, hát khách, xướng… có dùng một số bài bản cải lương như xang xừ líu, khốc hoàng thiên, ngũ điểm bài tạ.. . nhưng thay vì chỉ đàn bằng các thứ đàn như cải lương (kìm, cò, gáo) ông Bầu cho thêm bộ gõ như mõ, sanh tiền, trống và đồng lố, gõ nhịp theo câu đờn. Bản ca của sân khấu cải lương tuồng cổ vì có mang âm hưởng nhạc của các tuồng Tàu.

Dàn nhạc dùng kiểu nầy hướng dần lối hát bội pha cải lương sang địa hạt cải lương Hồ Quảng sau khi thêm một số các bản nhạc Đài Loan.

Về nhân vật Hề thì đoàn Phước Long Ban cũng bỏ hẳn lối Hề Diễu Ngoài Màn, mà mướn soạn giả sáng tác thêm một số nhân vật Hề dính ít nhiều tới cốt chuyện tuồng.

Đó là các vai thể nữ (nữ hề theo hầu Hoa Mộc Lan) các vai hề đồng, công tử bột, chủ quán, thầy pháp, thầy bói, thầy cúng, các ông sãi mầm dựa theo nguyên tắc cấu tạo lớp hài của kịch Tây Phương và cải lương thường xử dụng. Những nhân vật hài có tính cách mâu thuẫn giữa lời nói và việc làm, mâu thuẫn trong chức vị và đời sống thường ngày và các diễn viên hề sẽ dùng biệt tài về cách biểu diễn hình thể, nói năng có duyên và ngôn ngữ hài để làm nổi bật cái mâu thuẫn cố che đậy kia để làm bật lên những tràng cười cho khán giả. Sư ông ăn chay niệm phật luôn mồm mà dê gái suồng sã rồi trở lại bộ mặt giả đạo đức (vai Cổ Ngu trong tuồng San Hậu), quan huyện miệng nói thanh liêm mà ăn hối lộ (tuồng Thất Hiền Huyến), quan huyện và thầy đề lại oai quyền húng hiếp dân mà lại quá sợ vợ (tuồng Nghêu Sò Ốc Hến), tên tướng dốt hay nói chữ Mạnh Lương trong tuồng Mộc Quế Anh)

Trong thời kỳ khởi đầu lối Hát bội pha cải lương, có một bài hát diễu của anh chủ quán bên vệ đường trong vỡ “Võ Tòng Sát Tẩu”, xin nhắc ra đây, xem như tài liệu ghi nhận sự làm sai lạc lối hát bội truyền thống.

Chủ quán ca: (ngũ điểm bài tạ)

Bên Tàu là ngộ bên Tàu,
Bên Tàu là ngộ mới qua,
Qua Nam Việt bán buôn làm giàu,
Ngày trước ngộ có cây đòn gánh,
Chè lỗ, ngộ đi bán mì khô.
Đủ dư xực , có đâu dư xài?
Đủ xài là mấy năm nay,
Ở Nam Việt nổi danh ngộ làm giàu.
Giàu có thiếu chi mèo chó!
Giàu có biết mấy là cô ……

(còn một câu,tôi quên …. )

Sau Phước Long Ban, các ban hát bội khác cũng noi theo, cố sao cho ban hát của mình cũng có được một danh hề. Tôi còn nhớ được một số danh hề mà tôi có dịp làm quen :

– Gánh Thành Hưng Ban của Bầu Ban có Hề Bảy Bông;
– Gánh Quốc Bửu Ban của Bầu Hiền (Sa Đéc) có Hề Ba Trăm;
– Gánh Tấn Thành Ban của Bầu Cung (Cầu Muối) có Hề Ba Mách;
– Gánh Vĩnh Xuân Ban của Bầu Thắng (đình Cầu Quan) có Hề Thiệu Của, sau đó có thêm Hề Châu Kỷ.
– Các gánh Công Thành, Nghĩa Hiệp, Phước Thành có các anh: Hề Tám Cảnh, Hề Hai Thu, Hề Sấu Hoa, Hề Sáu Nha.

Các danh hài hát bội nêu trên đã tạo không khí tươi vui, tưng bừng rộn rã cho lớp diễn, gây những tràng cười vỡ rạp. Tuy nhiên họ chỉ hát trong những xuất hát ở rạp với lối diễn hát bội pha cải lương. Khi đoàn hát chầu, hát cúng đình, cúng Ông. .. thì đoàn hát hát đúng theo truyền thống hát bội, không dùng các bài bản cải lương và hề trong tuồng như vừa mới kể. Lớp Hề Ngoài Màn lại được đem ra dùng trong những trường hợp này.

Nghệ thuật Hát Bội là nghệ thuật tượng trưng, ước lệ nên nhân vật Hề chỉ được xây dựng và biểu diễn hạn chế trong một khuôn khổ nhứt định.

Trái lại nghệ thuật sân khấu cải lương sanh sau đẻ muộn, thừa hưởng được kinh nghiệm của hát bội, của Hí khúc và Kinh kịch Trung Quốc, của Hài kịch và Bi kịch Pháp, Anh, và cả của nghệ thuật điện ảnh nên nhân vật Hề trên sân khấu cải lương thật là phong phú, đa dạng. Có thể mượn một câu nói khái quát: “Trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng” để nói về tình trạng lạm phát vua hề, trạng hề, danh hề, quái kiệt, nữ quái hề, nhất là hề quậy trên sân khấu tấu hài, vidéo hài trong thời kỳ “mở cửa”, “tiếp thị kinh tế thị trường” như hiện nay.

Trong những thập niên 1920, 1930, 1940… Hề trên sân khấu cải lương tạo những trận cười nhẹ nhàng, ý nhị, trào lộng bằng cách châm biếm những thói hư tật xấu của một số tầng lớp nào đó trong xã hội như: các ông bà nhà quê lên tỉnh, các ông nhà giàu hống hách, dốt hay nói chữ, ông Hội đồng dê mà sợ vợ, thầy pháp trị bịnh tà ma, dối thế gạt dân… và thủ pháp diễu hề chính yếu là dựa vào nội dung kịch bản, về diễu hình thể thì nói giọng cà lăm, hoặc hơi nhừa nhựa, quần áo mặc xốc xếch, ống cao ống thấp. . . ngoài ra cũng có lối diễu có trí tuệ hơn thể hiện được tính cách hài của nhân vật. Có thể kể bốn diễn viên hài tiêu biểu của thời kỳ này: Hề Tư Xe, Hề Lập, Hề Tám Củi , Hề Ba Vân.

Hề Tư Xe là cha của Hề Vui (đoàn cải lương Sài gòn 3) và là ông nội của nữ diễn viên kịch nói và điện ảnh Kim Xuân.

Hề Tư Xe ốm, cao lêu nghêu, có tài bắt chước giọng nói của người khác, bắt chước tiếng chim tiếng thú. Anh đã diễn tả xuất thần một thằng Út ngẩn ngơ khờ dại (vai Lôi Nhược trong tuồng cải lương San Hậu) lấp ba lấp bấp bên bà chị Tam cung Nguyệt Kiểu rất là buồn cười và dễ thương, nhất là khi anh cà lăm ca vọng cổ, cứ tưởng sẽ ca rớt nhịp khi mà còn vài chữ chót, anh cà mà cà mập, lắp ba lắp bắp, khán giả lo cho anh thì anh đã nhào phóc vô, xuống đúng nhịp song lang. Khán giả thở phào nhẹ nhỏm, Tư Xe cũng vuốt cổ vuốt ngực như vừa mới hết ngộp hơi, mắt nheo nheo với khán giả, vừa cám ơn vừa tự hào mới thoát nạn, khán giả khoái quá vỗ tay ào ào.

Hề Tư Xe còn có giọng ca tốt, ca sĩ nổi tiếng trong hãng Asia của thầy Năm Mạnh. Anh đóng vai Tống Thái Tổ trong bộ dĩa “Trảm Trịnh Ân”, vai Trụ Vương trong bộ đĩa “Mổ tim Tỷ Can”.

Ca vọng cổ cà lăm không phải dễ, ai yếu nhịp, khó mà ca hay. Thời đó có ca sĩ Hồng Châu ca hài hước trong bộ dĩa ” Cộp… cộp, bonjour thầy Ba” của hãng đĩa Asia.

Hề Lập trong tuồng “Lý Chơn Tâm cỡi củi” cũng dùng thủ pháp nói chuyện và ca cà lăm, thủ vai anh chàng tiều phu trên rừng, tình cờ cứu nàng công chúa đang bị bọn gian thần truy sát. Anh đỡ công chúa ngồi trước trên bó củi, anh ngồi phía sau, hô câu thần chú để bó củi bay lên…kẻ thù đã đuổi tới trước mặt, vừa đánh vừa đâm. Lý Chơn Tâm vừa đỡ vừa hô câu thần chú, nhưng anh cứ cà lăm…hô ..hô hoài mà hỏng nói được tiếng “bay”.

Công chúa lo sợ, ôm anh cứng ngắc, thúc dục : “Nhà ngươi hô cái gì, hô đại đi…”

Lý Chơn Tâm cũng còn cà lăm, (có lẽ vì được người đẹp ôm cứng, khoái quá chưa muốn bay đi) bỗng anh bị kẻ thù đánh một gậy lên lưng quá đau, anh thét lớn: “Ấy da… Bay!”..

Bên trong các anh dàn cảnh kéo giây bay, giựt mình vì tiếng thét của anh, ra sức kéo thật mạnh. Hề Lập và công chúa bay cái rẹt, bó củi dưới chân chưa kịp kẹp chặt, rớt xuống nghe cái rầm…bọn gian thần giựt mình nhảy nai, có kẻ la…trời sập … trời sập…bỗng thấy Lý Chơn Tâm chạy ra, ôm bó củi, vừa chạy vô buồng vừa nói: “Bó củi thần , phải lấy để lát nữa bay chớ…”

Màn hạ nhanh, khán giả xì xào cười nói, hỏng biết bó củi thần rớt khi nảy là hữu ý hay do tai nạn nghề nghiệp. Tuy nhiên vì tạo được cái cười bất ngờ đó mà các lần diễn sau, ở lớp cứu công chúa, bó củi luôn luôn để rớt xuống và Hề Lập chạy bộ ra lượm lại, ôm bó củi chạy vô mới bỏ màn.

Hề Tám Củi tên thật Triệu An, nổi danh một lượt với các anh Năm Châu,Tám Danh, Ba Du, TưXe, Hai Giỏi, Tư Mẹo.

Hề Tám Củi nhỏ con, hơi hô, mỏ nhọn, nói cười liếng thoáng.

Anh cũng có biệt tài bắt chước giọng nói của người khác, khi anh nhái theo giọng Tiều, giọng Quảng, giọng Miên thì khó mà phân biệt với người dân chánh gốc nước đó.

Nhớ về anh, tôi không quên được lần đoàn Phát Thanh hát ở rạp Thầy Năm Tú ở Mỹ Tho, lúc đó gánh Phát Thanh hát nhiều loại tuồng của soạn giả Mộng Vân, nhưng do người mua giàn hát yêu cầu hát tuồng Tàu “Âm Dương Trận” bầu Tỷ còn do dự chưa dám nhận, Tám Củi xúi nhận ngay vì tiền bán giàn khá cao.

Bầu Tỷ biết Tám Củi từng hát qua tuồng nầy nên giao anh trách nhiệm làm biện tuồng, phân vai và nói lớp hát cương. Tám Củi và anh Tám Đèn nhận trước một số tiền coi như lương đúp (lương đôi). Anh Tám Đèn liền đi mua pháo, vấn thành những hột nổ có pha khói màu và bố trí trên sân khấu, sát dàn đèn ngoài và rải rác khắp sân khấu, để khi phá âm dương trận, anh nhấn nút điện là pháo nổ, tăng thêm phần gay cấn và hồi hộp cho màn kết thúc này. Và để tự thưởng công, anh mua nửa lít đế Gò Đen và vài con khô sặc để lai rai khi vản hát.

Anh Tám Củi đi đánh số đề thua cháy túi. Cũng cần biết Tám Củi ghiền rượu, đêm nào trước xuất hát cũng phải nhậu ít ra nửa xị mới có hứng. Đêm đó, Tám Củi thủ vai Phùng Mậu, vâng lịnh nguyên soái, dùng phép độn thổ vô dinh công chúa Ngại Ngân Bình để ăn cắp bảo bối đi phá trận.

Tám Củi gần tới lớp ra tuồng mà có vẻ như chẳng quan tâm, anh nhìn lom lom chai rượu đế của Tám Đèn, liếm mép liếm môi…

Tám Đèn thấy vậy nói:“Củi, tới lớp của mầy kia”.

Tám Củi phóng tới, chớp chai rượu của Tám Đèn rồi chạy ào ra sân khấu, vừa đi ngã tới ngã lui, vừa uống rượu, hát:

Vạn hộc tình hoài nhược khát,
Tam canh hạo nguyệt đương đầu,
Chi cho bằng… Mượn tửu binh đả phá thành sầu
Vầy một tiệc ngỏ khuây bụng tưởng.. ·

Hát xong anh cầm chai rượu, tu một hơi dài. Tám Đèn bên trong nhắc nhỏ:
“Chừa cho tao với, cái thằng ông nội”…

Tám Củi cố uống, lải nhải hát:

“Nguyên soái hạ lịnh cho ta dùng phép độn thổ vô tư phòng của công chúa Ngại Ngân Bình để đánh cắp bảo bối hầu đi phá Âm Dương trận. Bây giờ rượu đã cạn… âu là ta niệm chú, thi triển riến phép mầu… Ám ma ni bát di hồng… hô biến!”

Anh dậm chân xuống sàn sân khấu một cái mạnh.

Theo lẽ thường khi niệm chú xong, có hiệu dậm chân thì anh Tám Đèn cúp điện, đèn tắt, Tám Củi chạy núp vô cánh gà là coi như đã độn thổ. Lần nầy tức vì Tám Củi lấy chai rượu của mình, Tám Đèn không thèm tắt đèn, Tám Củi thấy còn đèn sáng, không chạy vô buồng được, tưởng Tám Đèn quên lớp tuồng, bèn hô thần chú, dậm chân độn thổ nữa.

Tám Đèn vẫn trơ trơ, cười trừ.

Tám Củi lính quýnh phải cương: “Chỗ nầy là ván...(anh dậm chân chỗ khác) chỗ nầy là cây… Ta say quá quên câu thần chú độn mộc… nếu không độn được, âu là ta chạy bộ..”

Anh chưa kịp chạy, Tám Đèn bật hết các công tắc điện, pháo và khói màu nổ liên tiếp quanh Tám Củi, khiến cho anh ta nhảy cà tưng như khỉ mắc phong, cái áo cháy xém, mặt mày khói pháo khói màu làm bỏng rát, túng quá anh nhào đại xuống phía khán phòng, té chúi nhủi vô mình một bà khá sang trọng.

Tám Củi quýnh quá, sợ bị la, bèn hét lớn : Má ơi , cứu con ….

Khán giả cười vỡ rạp khi thấy Tám Củi nhảy nai, té lên té xuống, rồi lọt xuống khán phòng. Ông Bầu Tỷ cũng hết hồn, tưởng xảy ra tai nạn, tới xin lỗi vị khán giả nọ.

Bà cười: “Chú Phùng Mậu lộn đường rồi, tư phòng của công chúa ở trên kia kia “.

Khán giả vỗ tay hoan nghinh bà khán giả rộng lượng.

Lớp sau Phùng Mậu không niệm chú độn thổ nữa, mà anh niệm hết câu Ám ma ni bát di hồng, thay vì anh hô biến, anh nói thôi khỏi độn, để đi bộ, chắc ăn hơn, rồi anh chạy vô buồng.

Hề Ba Vân thì có nhiều nét đặc sắc hơn, anh được giới báo chí kịch trường và khán giả ái mộ tặng cho danh hiệu Quái Kiệt trong làng diễu hài. Thực sự anh Ba Vân không chỉ là một diễn viên giỏi về Hài mà còn là một nghệ sĩ tài năng bậc nhất của cải lương. Những vai để đời của anh không phải chỉ là những vai Hài mà còn là những vai chính diện trong các bi kịch hoặc bi hùng kịch như vai Phê (tuồng Khi người điên biết yêu) ,vai Dũng ghiền (tuồng Vó ngựa truy phong) vai Ngũ Tử Tư (tuồng Tây Thi gái nước Việt), vai Tám Khoẻ (Người ven đô).

Mặc dù các nhân vật kịch đó đã được các tác giả chăm sóc kỹ về mặt tâm lý, tính cách, ngôn ngữ, nhưng phải nhận rằng nhờ có diễn xuất tài tình của Quái Kiệt Ba Vân mới làm cho các nhân vật đó có một sức sống mạnh, có tính cách thuyết phục, khiến cho khán giả không thể nào quên.

Đã có nhiều tài danh sân khấu cải lương khác đã thử diễn qua các nhân vật kể trên nhưng không có ai hát hay hơn hoặc bằng anh Ba Vân.

Mỗi khi nhắc tới các vai kịch như Phê, vai Dũng ghiền, vai Ngũ Tử Tư, bắt buộc dân ái mộ cải lương phải nghĩ tới tài nghệ đặc biệt của Quái kiệt Ba Vân.

Anh Ba Vân nghiên cứu nhân vật rất kỹ, từ ngoại hình đến tính cách nhân vật, cả đến nội tâm nhân vật, anh cũng phân tích chi li với tác giả để nắm bắt được những điểm cốt lỏi cần thể hiện ra bằng ngôn ngữ hoăc bằng lối diễn hình thể.

Thủ vai Phê (Khi người điên biết yêu) anh đã theo dỏi quan sát một người điên suốt ngày, rồi anh lên bệnh viện tâm thần Biên Hòa nghiên cứu từng điệu bộ, từng cử chỉ rồi về nhà đứng trước kiếng, tự biểu diễn một mình. Đó chỉ là ngoại hình, anh lại nghiên cứu về nguyên nhân và tâm trạng người điên như người điên bẩm sinh thể hiện ra sao? người điên vì tình ra sao? người điên uất ức vì thời cuộc thể hiện ra sao?

Đi từ sự nghiên cứu sâu tâm trạng nhân vật, anh Ba Vân tìm ra cách diễn sao cho lột tả đúng tính cách nhân vật nên ở anh không có sự trùng lắp trong diễn xuất, không có sự cẩu thả gượng ép, bê nguyên xi các vai diễn thành công ở vở tuồng nầy áp dụng qua tuồng khác như một số diễn viên đã làm.

Theo Ba Vân trong “Kể chuyện cải lương” thì “BẤT NGỜ” là một thủ pháp gây cười.

Anh nói: ” Tôi đã nghiên cứu logic của sự nghịch lý được thể hiện qua cách nói, điệu bộ, sắc diện để gây cho khán giả những bất ngờ thú vị. Đóng Hài là phải gây được tiếng cười mà thành công thật sự lại là Dư Âm sau tiếng cười. Phải diễu thế nào cho khán giả càng suy nghĩ càng tức cười mà về nhà nhớ lại vẫn còn cười.”

Bốn diễn viên Hài tiền phong giờ đã ra người thiên cổ, nhưng mỗi khi nhắc tới các danh hài cải lương, nhắc tới các vở tuồng nổi danh thời trước, bốn tài năng Hề Tư Xe, Hề Lập, Hề Tám Củi, Quái Kiệt Ba Vân như những tên khắc trên bảng vàng chói lọi của lịch sử cải lương miền Nam.

—->Chuyện dị đoan
trong giới nghệ sĩ Cải Lương

<— Mục Lục

This entry was posted in 1.Hồi-ký - Bút-ký, 5.Tài-liệu - Biên-khảo, NGUYỄN PHƯƠNG: Buồn vui đời nghệ sĩ and tagged , . Bookmark the permalink.

3 Responses to BUỒN VUI ĐỜI NGHỆ SĨ (Hồi ký sân khấu của Cố soạn giả Nguyễn Phương)

  1. HANH DO says:

    Xin hết lòng tri ân và cảm tạ blog BVCV của LETHY rất nhiều.
    BVCV là một trong những blog xuất sắc nhất cả về hình thức lẫn nội dung.

    Không hiểu sao LETHY lại có thể đánh máy hay và tài tình như vậy!
    XIN LeThy làm ơn đánh máy và đem quyển sách rất hiếm này lên trang BVCV để gìn giữ một kho tang quý giá của dân tộc VN ta.

    Xin hết lòng cảm ơn LETHY. Xin ơn trên ban nhiều ơn lành cho LETHY và GĐ

    NGHỆ THUẬT CHỈ ĐẠO CHIẾN TRANH – HỒ HÁN SƠN
    Nhà Xuất Bản Tứ Anh 1952
    Link download
    https://drive.google.com/file/d/1PP3vzE9MZYVlXchCYe5AR_Z8DTZN36x8/view?fbclid=IwAR3-tonBRXeMIInTbws-DgDdNvdu3ajh_PnilEB5W_dESAYjXOZXZARapfQ

    Like

    • Lê Thy says:

      @HANH DO

      LT rất vui và cảm động nhận được lời khen của bạn. Đó là một phần thưởng cho LT sau 20 năm miệt mài đánh máy và phổ biến trên BVCV những tác phẩm mà theo LT có thể giúp mọi người và nhất là thế hệ trẻ có cái nhìn đúng đắn hơn về VNCH và cuộc chiến Quốc Cộng.

      Đồng thời LT vô cùng cám ơn bạn đã giơí thiệu sách của tác giả Hồ Hán Sơn (mời quý độc giả của BVCV đọc tiểu sử của Đại Tá HHS tại https://nguyentin.tripod.com/dt_hohanson.htm ) . LT có thời giờ sẽ đọc kỹ sách này trước khi bắt đầu đánh máy.

      Kính chúc bạn và gia đình bình an trong cơn khủng hoảng vì Covid này.
      Lê Thy

      Like

      • NSG says:

        Trời đất ơi , bàn tay năm ngón LT vẫn bum bum . Tỷ tỷ của tui có mười ngón tay dzàng ròng thứ thiệt cở nào cũng wa’nh cở nào cũng gỏ . Gỏ miệt mài , gỏ thiên thu

        Like

Ý kiến - Trả lời

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s