CÁC NGHĨA ĐỊA Ở SÀIGÒN – GIA ĐỊNH trước năm 1975: Nghĩa Địa Saigon 1…4

3-Ancien Cimetière
Đường Nguyễn Du- Cường Để
Quận 1- Sàigòn

Theo tài liệu [1] : Năm 1835, sau khi dẹp xong loạn Lê Văn Khôi, vua Minh Mạng hạ lệnh phá hủy toàn bộ thành Phiên An (Quy Thành của Gia Long xây cất năm 1790). Năm sau, 1836, vua Minh Mạng cho xây một thành khác nhỏ hơn phía đông bắc thành cũ, gọi là “Thành Phụng”, tức thành Gia Định.

Thành Phụng tọa lạc trên một khu đất, nếu đặt trên bản đồ Đô thành Sàigòn – Việt Nam Cộng Hòa trước năm 1975, sẽ có một chu vi bao bọc bởi bốn đường sau đây :

– Đường Phan Đình Phùng (Richaud cũ),

– Đường Nguyễn Bỉnh Khiêm (Rousseau cũ),

– Đường Nguyễn Du (Mossard cũ),

– Đường Mạc Đĩnh Chi (Massiges cũ).

Chu vi Thành Phụng (màu tím) trên bản đồ

Theo tài liệu [2,3,4] : Năm 1858, sau sự thất bại của phái đoàn ngoại giao Charles de Montigny , theo lịnh của Napoléon III, đô đốc Charles Rigault de Genouilly tấn công Việt Nam. Nhiệm vụ này được tuyên bố là để làm ngừng những việc áp hại các nhà truyền giáo và bảo đảm tự do tín ngưỡng.

Lực lượng lính liên minh Pháp- Tây Ban Nha dưới quyền chỉ huy của đô đốc Rigault de Genouilly đổ bộ xuống cảng Tourane (Đà Nẵng) tháng 9 năm 1858 và sau một trận pháo kích ngắn đã chiếm được cảng này. Tuy nhiên chẳng bao lâu, lực lượng liên minh bị quân lính Việt Nam bao vây và vì thế không thể tiến vào đất liền.

Bị cầm chân ở Đà Nẵng, ngày 29 tháng 1 năm 1859, đô đốc Charles Rigault de Genouilly gửi thư về Bộ Hải quân Pháp ở Paris đề xuất đánh Thành Phụng (thành Gia Định) với nhiều lý do : ‘’Sàigòn (danh từ Sàigòn do tướng Genouilly viết trong thư) nằm trên một con sông mà chiến thuyền của chúng ta dễ vào, và hễ quân lên bộ thì đánh thành ngay, không phải lưng cõng, vai mang, băng đồng mệt nhọc; Sàigòn lại là một vựa thóc. Dân và binh lính ở kinh thành Huế sống một phần nhờ gạo Sàigòn. Đến tháng Ba thì thuyền chở thóc gạo, sẽ kéo buồm từ Sàigòn ra Huế. Chúng tôi quyết chặn thóc gạo đó lại…; Thương gia Hong Kong thúc giục nhà cầm quyền Anh đánh Sàigòn…’’.

Đô đốc Charles Rigault de Genouilly xử dụng 8 tàu chiến hải quân và 2000 lính bộ binh liên minh Pháp- Tây Ban Nha để đánh chiếm Sàigòn.

Rạng sáng 17 tháng 2, các tàu chiến Pháp trên sông Sàigòn chỉ cách cổng chính hướng đông của thành khoảng 500 thước, đã mở các cuộc pháo kích tấn công Thành Phụng. Sau đó,bộ binh đổ bộ, do ngả Luro (Cường Để) kéo lên công hãm Thành Việt.Tiếp theo, lính liên minh bắc thang leo vô Thành khá dễ vì Thành chỉ cao 4,7 thước. Cổng thành phía đông vỡ. Lính liên minh không chỉ xáp lá cà mà còn dùng súng bắn liên tục vô quân Việt Nam vốn dùng súng hỏa mai, nạp đạn rất chậm.

Vào lúc 10 giờ sáng ngày này, Thành Phụng (thành Gia Định) thất thủ.

Sau khi lấy được Thành Phụng, Pháp gọi Thành này là ‘’Citadelle de Saigon’’.

Ngày 8 tháng 3 ,quân sĩ Pháp đặt 35 ổ cốt mìn pha tan tành Thành này.

Các tài liệu [2,3,4] không có ghi thiệt hại nhân mạng của quân lính Việt Nam và của liên minh Pháp và Tây Ban Nha trong trận đánh chiếm Thành Phụng năm 1859.

Trụ sở hãng Shell thời
Việt Nam Cộng Hòa

Tuy nhiên ,tài liệu [1] ghi rằng các lính tử trận của liên minh được chôn ở một khu đất sau này gần trụ sở hãng Shell trên đường Thống Nhất góc Cường Để thời Việt Nam Cộng Hòa – Xin tạm gọi là nghĩa địa Shell .

Khi chụp địa điểm của nghĩa địa Shell lên bản đồ Sàigòn ở trên, người ta thấy rằng địa điểm này nằm trong vòng tường hay gần sát bên ngoài tường Thành Phụng bên đường Nguyễn Du.

Truy cứ những dữ kiện ghi trên bản đồ Plan de Saigon en 1867 dưới đây, người ta thấy có một địa điểm đánh số 10-Ancien Cimetière (mũi tên xanh dương) nằm sát ngoài tường Thành Phụng, góc đường Thabert (Tabert) và boulevard de la Citadelle, sau là đường Nguyễn Du và Cường Để, gần Séminiare (Chủng Viện) và Couvents des Carmélites-Nhà tu Carmel- Đan viện Cát Minh.

Khi so sánh địa điểm Ancien Cimetière với địa điểm nghĩa địa Shell, người ta thấy hai địa điểm là một.

Từ đây, người ta có thể khẳng định rằng nghĩa địa Shell ngày trước được gọi là Ancien Cimetière.

Hơn nữa , tác giả bài này nghĩ rằng nghĩa địa Ancien Cimetière chỉ là một nghĩa địa ứng biến (improvisé) không có tên gọi chính thức, dùng để chôn tạm thời những người lính liên minh Pháp – Tây Ban Nha tử trận bởi vì :

– Nghĩa địa nằm ngay trên vùng đất chiến trường;

– Và chẳng bao lâu trong cùng năm 1859, hải quân Pháp mở một nghĩa địa thứ hai rộng lớn hơn, cách đó khoảng độ cây số, nằm trên Route Impériale (sau là đường Hai Bà Trưng ) có tên là Cimetière européen (nghĩa địa Âu Châu) để cải táng những người lính tử trận này (theo tài liệu [1]). Thời Việt Nam Cộng Hòa, Cimetière européen mang tên nghĩa trang Mạc Đỉnh Chi- Xem thêm chi tiết trong bài Nghĩa trang Mạc Ðĩnh Chi (Cimetière Européen) của cùng tác giả.

Và cũng vì vậy, khi người Pháp soạn bản đồ Sàigòn năm 1867 (Plan de Saigon en 1867) , họ đã ghi khu nghĩa địa ứng biến là Ancien Cimetière tức là Nghĩa địa Cũ, với hàm ý Cimetière européen là nghĩa địa mới.

Tài liệu tham khảo :

1. Vương Hồng Sển- Sàigòn Năm Xưa-Sống Mới-1968.

2. Tuổi trẻ Online-Nếu còn Thành cũ, Gia Định không dễ thất thủ ngày 17-2-1859-17/02/2016.

3. Wikipédia-Siège de Saigon – Siege of Saigon.

4. Bách khoa toàn thư -TrậnThành Gia Định, 1859.

 

—>4-Nghĩa trang Mạc Đĩnh Chi

This entry was posted in 5.Tài-liệu - Biên-khảo, TM, TM: Các Nghĩa địa ở Sàigòn - Gia Định trước năm 1975. Bookmark the permalink.

Ý kiến - Trả lời

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s